Слайд қалай жасалады: құрылымы, ережелері және жиі қателер

Жақсы слайд жасау үшін алдымен баяндаманың негізгі ойын бір сөйлеммен жазып алыңыз, содан кейін жоспар құрып, әр слайдқа бір ғана ой беріңіз. Мәтінді қысқа ұстаңыз, 18 пункттен кіші қаріптен аулақ болыңыз, фон мен мәтін түсін бір-бірінен анық ажыратыңыз, ал суреттер мен деректердің қайдан алынғанын соңында көрсетіңіз. Қорғауға дейін баяндаманы дауыстап айтып, уақытын өлшеп шығыңыз.

Алдымен терминді нақтылап алайық. Слайд — презентацияның бір беті, ал презентация бірнеше слайдтан тұрады. Күнделікті сөйлеуде «слайд жасау» деп бүкіл презентацияны дайындауды да айта береді, бұл мақалада екеуі де қамтылған. Мазмұнды жоспарлау қағидалары PowerPoint пен Google Презентацияларға ортақ, тек батырмалардың орны әртүрлі.

Слайд пен баяндаманың айырмасы

Жиі кездесетін қате — рефераттың мәтінін слайдқа толық көшіру. Слайд баяндаманы алмастырмайды, тек соған тірек болады. Microsoft компаниясының кеңесі де осыны айтады: слайдтағы мәтін баяндамашыға арналған тірек болуы тиіс, ал оны экраннан оқып тұруға болмайды.

Сондықтан негізгі мазмұн сіздің сөзіңізде болады, ал экранда тыңдаушы есінде сақтауы керек нәрсе ғана қалады: бір анықтама, бір сызба, бір сурет немесе бір кесте. Мәтін тым көп болса, тыңдаушының назары экранға ауып кетуі мүмкін.

Презентация жасау кезеңдері: 7 қадам

1. Тапсырманы анықтаңыз. Қанша уақыт берілгенін, қанша слайд сұралғанын, файлды қандай форматта тапсыру керегін мұғалімнен немесе оқытушыдан біліп алыңыз.
2. Негізгі ойды жазыңыз. «Осы баяндамадан тыңдаушы нені білуі керек?» деген сұраққа бір сөйлеммен жауап беріңіз. Осы сөйлемге қатысы жоқ материалды алып тастаңыз.
3. Материал жинаңыз. Оқулықты, ресми сайттарды, энциклопедияларды пайдаланыңыз және әр дерек пен суреттің сілтемесін бірден жазып отырыңыз: кейін іздеу қиынға соғады.
4. Жоспарды қағазға түсіріңіз. Әр слайдтың мазмұнын бір сөйлеммен жазыңыз. Бағдарламаны ашпай тұрып-ақ логикалық олқылықтар көрінеді.
5. Файлды ашып, безендіруді таңдаңыз. Дайын тақырыпты алып, барлық слайдта бір фонды және бір-екі қаріпті қолданыңыз.
6. Мәтін, кестелер мен суреттерді орналастырыңыз. Әр слайдтың тақырыбын сол слайдтың негізгі ойы етіп жазыңыз.
7. Тексеріңіз және дайындалыңыз. Орфографияны қарап шығыңыз, баяндаманы дауыстап айтып, уақытын өлшеңіз.

Алдын ала жоспар құру кейінгі түзетулерді азайтуға көмектеседі: слайдтардың бір-бірін қайталағаны немесе тақырыптан алшақтағаны безендіру басталмай тұрып-ақ байқалады.

Файлды қалай ашады және слайд қалай қосылады

PowerPoint-те орыс тіліндегі интерфейс бойынша «Создать», содан кейін «Пустая презентация» тармағын таңдайсыз. Жаңа слайдты «Главная» қойындысындағы «Создать слайд» батырмасы қосады, ал «Макет слайда» мәзірінен оның түрін таңдауға болады. Google Презентацияларда slides.google.com/create мекенжайы бірден жаңа файл ашады. Жаңа файлда тақырып пен макетті таңдап, мәтінді дайын өрістерге жазыңыз, суретті сол слайдқа қойыңыз, содан кейін файлды сақтаңыз.

Презентация құрылымы: не қайда тұрады

Оқу тапсырмасына арналған презентацияның әдеттегі құрылымы төмендегідей. Мұғалім немесе оқу орны басқа талап қойса, сол талап басым болады.

Жұмысты интернетке жарияласаңыз, титулдық слайдтағы қажетсіз жеке мәліметтерді алып тастаңыз.

Слайд санына ортақ ереже жоқ, ол берілген уақытқа байланысты. Кәсіпкерлер ортасында белгілі «10/20/30» ережесі бар: Гай Кавасаки 10 слайд, 20 минут және кемінде 30 пункт қаріп ұсынады. Бірақ бұл кеңес инвесторларға арналған презентацияға жазылған, оқу тапсырмасына міндетті норма емес. Сабақтағы баяндаманың ұзақтығын жаттығу кезінде тексеріңіз: уақыт жетпесе, алдымен мазмұнды қысқартыңыз, қажет болса, слайдтарды біріктіріңіз.

Мысал: бес минуттық баяндаманың жоспары

Төмендегі жоспар «Орманның маңызы» деген оқу тақырыбына шартты түрде құрылды. Слайдтардың атауы, саны және уақыты тек үлгі, оны өз тақырыбыңызға бейімдеп алыңыз.

1. Титулдық слайд: тақырып, аты-жөніңіз, сыныбыңыз (сәлемдесу, 15 секунд).
2. Сұрақ: орман адамға не үшін керек? Баяндаманың үш бөлімі (30 секунд).
3. Орман ауаға қалай әсер етеді: бір сызба (1 минут).
4. Орманда кімдер мекендейді: қысқаша түсіндірмесі бар екі-үш сурет (1 минут).
5. Орманға не қауіп төндіреді: қысқа тізім (1 минут).
6. Әрқайсымыз не істей аламыз: үш нақты әрекет (45 секунд).
7. Қорытынды және дереккөздер (30 секунд).

Слайдтардың тақырыптарын ретімен оқып шығыңыз: бір-бірімен жалғасып, әңгіме сияқты естілсе, жоспар дұрыс құрылған. Бір бөлім екіншісінен неге шығатынын түсіндіре алмасаңыз, сол жерге байланыстырушы сөйлем қосыңыз немесе слайдтардың орнын ауыстырыңыз.

Дереккөздер слайдын қалай жазады

Рәсімдеу талабы оқу орнына қарай әртүрлі болады, сондықтан әдістемелік нұсқаулық болса, соны басшылыққа алыңыз. Ол болмаса, кітап үшін авторды, атауын, қаланы, баспаны және жылды, сайт үшін беттің атауын, толық сілтемені және қаралған күнін көрсетуге болады. Кітапқа үлгі: Автор А.А. Кітаптың атауы. Қала: Баспа, жыл.

Мәтін: қанша жазу керек

Қатаң сөз саны белгіленбеген, бірақ Microsoft қысқа тізімдер мен бір жолға сыятын қысқа сөйлемдерді ұсынады. Ұзын сөйлемнің тағы бір кемшілігі бар: кейбір проекторлар слайдтың шетін кесіп тастайды, сонда сөйлемнің соңы көрінбей қалуы мүмкін.

Мәтінді қысқартудың қарапайым тәсілі — сөйлемді тірек сөзге айналдыру:

• Ұзын нұсқа: «Орман ауаны тазартады, себебі ағаштар көмірқышқыл газын сіңіріп, оттегін бөліп шығарады».
• Слайдқа: «Орман: көмірқышқыл газын сіңіреді, оттегін бөледі».

Толық сөйлемді ауызша баяндамада айтыңыз. Қажет болса, слайд астындағы жазбалар бөліміне жазып қойыңыз: Microsoft нұсқаулығы бойынша көрсетілім кезінде олар сіздің мониторыңызда шығады, тыңдаушыға көрінбейді. Бірақ бұл экрандар дұрыс бапталғанда ғана орындалады, сондықтан проектордағы көріністі алдын ала тексеріңіз. Жұмысты баяндамасыз, тек файл түрінде тапсыратын болсаңыз, мәтін сәл толығырақ болуы мүмкін, себебі оны түсіндіретін адам қасында болмайды.

Қаріп, түс және фон

Безендірудің міндеті — мәтінді оқуға кедергі келтірмеу. Төменде ресми нұсқаулықтардағы ұсыныстар мен редакциялық кеңестер берілген.

• Қаріп: Arial немесе Calibri сияқты қарапайым қаріп алыстан жақсы оқылады. Қазақ әріптері (ә, ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, һ, і) дұрыс шығатынын бірден тексеріңіз, өйткені кейбір қаріптерде олар жоқ.
• Өлшем: Microsoft 18 пункттен кіші қаріптен аулақ болуға кеңес береді, үлкен бөлмеде одан да ірі қаріп керек болуы мүмкін. Мәтіннің артқы қатардан оқылатынын тексеріңіз.
• Контраст: фон мен мәтін түсі бір-бірінен анық ажыратылуы тиіс, мысалы, ашық фонға қою мәтін немесе керісінше. Сайттарға арналған WCAG 2.1 стандарты қарапайым мәтінге кемінде 4.5:1, ірі мәтінге 3:1 қатынасын белгілейді, оны слайдқа тек бағдар ретінде алуға болады.
• Фон: барлық слайдта біркелкі, көзге жайлы болсын. Мәтінді суреттің үстіне жазсаңыз, оның фоннан анық ажыратылуын тексеріңіз.
• Түс: мағынаны тек түс арқылы бермеңіз. Қызылмен белгіленген бағанға жазу немесе белгі қосыңыз, себебі проекторда түс өзгеруі мүмкін, ал кейбір адамдар түстерді нашар ажыратады.

Суреттер, кестелер және дереккөздер

Сурет әр слайдқа міндетті емес, ол мазмұнды түсіндіруге көмектессе ғана керек. Тарихи тұлға туралы жұмыста портрет пен сол кезеңнің картасы, биологияда сызба мен фотосурет орынды. Құрылымға шолу жасау үшін сайттағы Шалкиіз жырау туралы слайд пен орман туралы презентацияны ашып көруге болады, басқа тақырыптар «Слайдтар» бөлімінде. Олардағы деректерді оқулықпен салыстырып алыңыз.

Анық, созылмаған және пайдалануға рұқсат етілген суретті таңдаңыз. Сан көп болса, ұзын сөйлемнің орнына шағын кесте немесе диаграмма қойыңыз, әр бағанның атауын жазуды ұмытпаңыз.

Дереккөздерді көрсету — әдептілік қана емес. Қазақстанның авторлық құқық туралы заңының 19-бабы заңды түрде жарияланған туындылардан ғылыми, зерттеу және ақпараттық мақсатта, мақсатқа сай көлемде дәйексөз алуға рұқсат береді, бірақ автордың есімі мен дереккөз міндетті түрде көрсетілуі керек. Ал сілтеме беру суретті пайдалануға рұқсатты алмастырмайды, сондықтан лицензиясын және пайдалану шарттарын қараңыз. Дайын слайдты ашып үлгі алу бір бөлек, оны өз атыңыздан толық тапсыру басқа нәрсе: тақырыпты өз сөзіңізбен айтып, мысалдарды өзіңіз таңдаңыз.

Жиі кездесетін қателер

Қай бағдарламада жасаған ыңғайлы

PowerPoint-тің компьютерге орнатылатын және браузерде жұмыс істейтін нұсқалары бар, презентация туралы кеңестерді Microsoft сайтынан оқуға болады. Google Презентациялар браузерде ашылады, бірнеше адам бір файлмен бірге жұмыс істей алады, сондықтан топтық тапсырмаға ыңғайлы. Телефонда да жасауға болады: Android-тегі Google Презентациялар қолданбасы PowerPoint файлдарын да ашып өңдей алады, бірақ файлды компьютерде ашып, безендірудің сақталғанын тексеріңіз.

Анимация және дайын үлгілер

Анимацияны мағынасы бар жерде ғана қолданыңыз, мысалы, сызбаны бөліктеп ашу үшін. Әр жолға қойылған қозғалыс назарды мазмұннан алаңдатуы мүмкін.

Дайын үлгіні пайдалану қате емес, тек мәтін мен кесте оған сыятынын және оқылатынын тексеріңіз. Үлгіні қолданғаннан кейін қазақ әріптері мен кестелердің дұрыс шыққанын әр слайдтан бір қарап өтіңіз.

Қорғау алдында нені тексеру керек

• Файлды басқа компьютерде ашып көріңіз: Microsoft өз компьютеріңізде істеп тұрған файл басқасында да сол қалпында жұмыс істейді деп сенбеуге кеңес береді.
• Қосымша PDF көшірмесін сақтаңыз: оны PowerPoint жоқ компьютерде де қарауға болады. Экспорттан кейін PDF-ті ашып, мәтін, сурет пен кестелерді тексеріңіз.
• Мүмкін болса, түстерді проекторда тексеріңіз, экрандағыдан басқаша шығуы ықтимал.
• Баяндаманы дауыстап айтып, уақытын өлшеңіз.
• Орфографияны, әсіресе қазақ әріптері мен адам аттарын қайта қараңыз.
• Мұғалім немесе комиссия қоюы мүмкін екі-үш сұраққа жауап дайындаңыз.

---

Презентация дайын деп есептеуге болады, егер оның негізгі ойын бір сөйлеммен айта алсаңыз, әр слайдта бір ой тұрса, мәтін артқы қатардан оқылса, дереккөздер көрсетілсе және баяндама берілген уақытқа сыйса.