iKaz.kz Қазақстандық ашық мәліметтер порталы

 

 

Ақша несие саясаты

Бұл мәлімет 464 рет қаралды

Ақша несие саясаты мәнінің мағынасы мынаған саяды: Ұлттық банк түпкі және аралық мақсаттарды анықтауда монетарлық құралдарды пайдалана отырып, экономиканы реттейді. Ақша-несие саясатын жүзеге асыру барысында монетарлық конституция деген атауға ие болған бірқатар негіз қалаушы принциптер әзірленді. Оның қатарына жататындар: ақша эмиссиясы бюджет мәселесінен бөлінгені жөн; мемлекеттік бюджет тапшылығы мен мемлекеттік борышты монетарлау орын алмауы тиіс; Ұлттық банктің үкіметке несиені тікелей беруіне мүмкіндігінше жол берілмеуі қажет; ақша-несие саясаты қазыналық саясаттың міндеттерін шешпеуі тиіс. Іс-тәжірибе көрсеткендей, ақша-несие саясаты кінәратсыз қазыналық саясат жүргізілгенде, мемлекеттік шығыс шектелгенде, мемлекеттік бюджет тапшылығы жойылғанда сәтті жүзеге асады. Ең дамыған елдерде Ұлттық банктің мемлекеттік бюджет тапшылығын қаржыландыруына тыйым салынған.

Ақша-несие саясатының мақсаттары (таргеттері)
Түпкі мақсаттарға (таргетке) экономикалық өсуді қамтамасыз ету, адамдарды жұмыспен толық қамту, бағаны тұрақтандыру және төлем балансының тепе-теңдігін сақтау жатады. Түпкі мақсаттарға қол жеткізу үшін Ұлттық банк әдетте аралық мақсаттарды (таргеттерді) белгілейді. Оған қозғалысын Ұлттық банк бақылай алатын көрсеткіштер жатады. Аралық мақсаттар болжанатындай жолмен түпкі мақсаттар қозғалысымен байланысты болуы керек. Іс-тәжірибеде мінсіз мақсат болмайды, сол себепті аралық және түпкі мақсаттардың өзара қатынасының болжану өзгешелігі мен бақылану мүмкіндігі арасынан таңдауға тура келеді. Ақша ұсынысы — ақша базасының ұлғаюы аралық мақсаттың бірі болып табылады. Ұлттық банк ең аясы тар көрсеткіш — ақша базасын мейлінше сәтті бақылай алады. Алайда, ақша қозғалысы М1, М2, М3 ақшалай агрегаттармен өте тығыз байланысты.

Ақша ұсынысын нысаналау 1970 жылдың соңында және 1980 жылдың басында кеңінен тарады. Ақша ұсынысының өсуі мен инфляция қарқыны арасында тұрақты байланыс болады деп саналған. Алайда, ақша ұсынысын аралық мақсат ретінде пайдаланудың екі кемшілігі бар. Біріншіден, бұл пайыз мөлшерлемесінің өзгерісіне әкеп соқтырады. Ұлттық банк ақша ұсынысын және пайыз мөлшерлемесін бір мезгілде тіркей алмайды. Пайыз мөлшерлемесінің тіркеуі Ұлттық банкті ақша ұсынысын сұраныс шамасына сәйкес өзгертуге итермелейді. Егер Ұлттық банк ақша ұсынысын тіркегенді қолайлы көретін болса, онда ақша сұранысы пайыз мөлшерлемесінің қозғалысымен реттеледі. Пайыз мөлшерлемесін тіркеудің мынадай артықшылығы бар: ол оның көтерілуінен туындайтын ығыстыру әсерінен құтылуға мүмкіндік береді. Алайда, ұзақ мерзімді кезеңде Ұлттық банк ақша ұсынысының мөлшерін бақылау мүмкіндігінен айырылады. Ұлттық банк аталмыш параметрді нақты бақылай алмайды дейтін пікір бар. Пайыз мөлшерлемесінің қозғалысы экономикада ақшаның аз-көптігіне қатысты топшылау жасауымызға мүмкіндік беріп қоймай, сонымен бірге ақша жиынының мөлшеріне ықпал етеді.

Екіншіден, ақша ұсынысы мен инфляция арасындағы дәстүрлі байланыс қаржының қайта реттелуі және ақша сұранысын болжаусыз құбылысқа айналдырған жаңа қаржы құралдарының пайда болуы салдарынан ішінара бұзылды. Келесі аралық мақсатқа валюта бағамы жатады. Инфляция деңгейі жоғары елдер өз валютасын инфляция деңгейі төмен елдердің валютасына байланыстырады. Іс-тәжірибеде бұл елдің ақша-несие саясатын инфляциясы төмен елдердің саясатына бағынышты етеді. Көптеген дамушы елдер валюта бағамын долларға қатынасы бойынша тіркейді. Ұлттық шекара арқылы капитал қозғалысының еркіндігі мынаған әкеледі: валюта бағамын өзге елдің валюта қозғалысына байланыстыру алаяқтардың шабуылына ұшырайды.

Ұлттық банк валюталық басқыншылықты жүзеге асырады. Ол валюта бағамын сақтау үшін шетел валютасын сатып алады және сатады. Алайда, валюталық басқыншылық әрдайым тиімді бола бермейді. Дамыған елдердің жиынтық валюта қоры 2001 жылдың соңында 2021,5 млрд.долларды құрады. Шетелдік валютаның әлемдік валюта нарығындағы айналысы күнара 1,2 трлн. долларды құрайды. Инфляция деңгейі тура және тікелей аралық мақсат болуы мүмкін. Австралия, Британия, Канада, Жаңа Зеландия және Швецияның орталық банктерін осы мақсатта үсті-үстіне пайдаланатын болды. Еуропалық Орталық Банк (ЕОБ) мақсаттардың бірі ретінде «баға тұрақтылығын» көздейді. Қазақстанның Ұлттық банкі де инфляцияның шегін белгілей бастайды.

XX ғасырдың соңында орталық банктер мынадай келісімге келді: бағаның тұрақтылығы ақша-несие саясатының негізгі мақсаты болуы тиіс, алайда оған көбісі қол жеткізген жоқ. Инфляцияны нысаналаудың кейбір жағымды жақтары бар. Яғни, ақша-несие саясатын жүзеге асыруда Ұлттық банктің айқындылығы мен жауапкершілігі қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар, ақша-несие саясатының мақсаты ретінде инфляция деңгейін анықтау белгілі бір қиындық тудырады. Өйткені ақша-несие саясатын жүзеге асыру белгілі бір уақыттан кешеуілдеумен қатар жүреді, яғни аталмыш саясат дер уақытында жүзеге асырылмайды, Ұлттық банк өз саясатын, оның да сенімділігі жоғары емес ұзақ мерзімді инфляция болжамына негіздеуі тиіс. Бірқатар экономистер инфляциялық мақсаттың тұтыну бағасы қозғалысына негізделетініне де назар аударады. Сонымен қатар, инфляция өндірістік мақсатта қолданылатын тауарлар бағасына өз әсерін тигізеді. Ең бастысы Ұлттық банк қаржы активтері бағасының өзгерісіне де назар аударуы керек. 80-ші жылдардың соңында Жапонияның Орталық банкі қаржы активтері мен жер бағасының өсуін қарастырған болатын. Ол кандай да бір шара қабылдап, әрекетке барған жоқ, өйткені тұтыну бағасының индексі өзгеріссіз қалды десе де болады. Қаржы дағдарысы 90-жылдардың соңында ұзақ уақытқа созылған құлдыраудың басы болды. Қаржы активтері бағасының инфляциясы қиын жағдайға ұрындыруы мүмкін. Экономистердің бірқатары қаржы өзгермелілерін тікелей нысаналауды ұсынды. Алайда, инфляцияның мақсатты тұжырымдауына қарағанда қаржы тұрақтылығының сандық параметрлерін анықтау қиын. Сол себепті, қаржы активтері бағасының өзгерісі қаржылық тұрақтылыққа қашан қауіп төндіре бастайтынын алдын ала тап басып айту қиын.

Осы заман жағдайында маңызды мақсаттардың біріне мемлекеттің, фирмалардың және тұрғындардың борышын қамтитын қандай да бір елдің жиынтық берешегі жатады. Кейбір экономистердің көзқарасы бойынша, берешекке қатысты көрсеткіш ақша жиынына немесе пайыз мөлшерлемесіне қарағанда қаржы саласындағы жағдайды әлдеқайда дәл сипаттайды. Халық пен фирмалар өздерінің төлем қабілеті бар сұранысын несие есебінен ұлғайта алды. Ұлттық банктердің несие мөлшерін тікелей бақылауға жағдайы жоқ. Жиынтық берешек көрсеткіші дәстүрлі көрсеткіш болып табылатын ақша жиынына немесе пайыз мөлшерлемесіне қарағанда ақша ұсынысының мөлшерін толық сипаттайды.

Ақша-несие саясатының құралдары
Ұлттық банк үш негізгі құралды пайдалана отырып, ақша ұсынысына ықпал етеді. Негізгі үш құрал: ашық нарықтағы операция, қайта қаржыландыру мөлшерлемесі және міндетті резерв мөлшері.

Ашық нарықтағы операция. Ашық нарықтағы операция ақша базасының шамасына бақылау орнатудың негізгі әдісі болып табылады. АҚШ-та белгіленген табысы бар бағалы қағаздардың жылдық айналысы 1999 жылы 14 трлн. долларға бағаланды. Федералдық резерв жүйесі оларды бір жылдың ішінде 1-ден 5 млрд. доллар сомасында сатты немесе сатып алды. Бұл ақша ұсынысы мен пайыз мөлшерлемесінің шамасына ықпал ету үшін жеткілікті болды. Ұлттық банктің мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алуы экономикада ақша ұсынысының өсуіне себеп болады. Коммерциялық банктер Ұлттық банкте резервті арттырады және өндірушілер мен тұтынушыларға көп мөлшерде несие беру мүмкіндігі ұлғаяды. Халық қосымша ақшалай қаражат алады және оның бір бөлігін коммерциялық банктің шотына орналастырады. Ұлттық банктің мемлекеттік бағалы қағаздарды сатуы коммерциялық банктердің резевін азайтады және бұл халықтан ақшаны өндіріп алуға итермелейді.

ekonomika-1

Ашық нарықтағы операция ақша ұсынысының шамасын ғана емес, сонымен бірге несиеге қатысты банкаралық нарықтағы пайыз мөлшерлемесін де (федералдық қордағы пайыз мөлшерлемесі) реттейді. Кейбір коммерциялық банктер артық резервке ие болса, кейбіреулерінде ол жетіспейді. Банкаралық нарықтағы артық резервке байланысты сауда-саттық пайыз мөлшерлемесімен реттеледі. Ұлттық банк бағалы қағаздарды сатса, олардың бағамы төмен түседі. Мемлекеттік облигацияларға кіріс белгіленіп төленетіндіктен, пайыз мөлшерлемелері өседі. Мемлекеттік облигацияларды сатып алу олардың бағамын көтереді. Нәтижесінде пайыз мөлшерлемесі төмендейді. Осылайша, облигация бағамының көтерілуі пайыз мөлшерлемесін азайтады, ал бағамның төмен түсуі пайыз мөлшерлемесін жоғарылатады.

Ответить

Ваш email нигде не будет опубликован. Обязательные поля отмечены *

Вы можете использовать HTML теги и атрибуты <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>